Khi khóa tu nghiệp sắp kết thúc, một chuyện ngoài dự đoán đã xảy ra.

Giáo sư Mạnh tìm tôi nói chuyện.

- Quế Trân, cháu có biết không, Bệ/nh viện Phụ sản tỉnh đang chuẩn bị triển khai dự án đào tạo y tế bà mẹ và trẻ em nông thôn. Họ cần một người có kinh nghiệm cơ sở làm nòng cốt.

Bà nhìn tôi:

- Cô đã tiến cử cháu.

Tôi sững người.

- Dự án này do Sở Y tế tỉnh chủ trì, mục tiêu trong ba năm sẽ đào tạo 1000 nữ hộ sinh và nhân viên chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em nông thôn. Những kinh nghiệm của cháu ở vùng núi chính là thứ dự án này cần nhất.

Bà dừng lại.

- Cháu không chỉ là một bác sĩ giỏi, Quế Trân. Cháu còn có thể đào tạo ra nhiều bác sĩ giỏi hơn nữa. Trên núi vẫn còn hàng trăm hàng ngàn phụ nữ như cháu ngày trước, đứng chờ bên ngoài phòng sinh mà không có bác sĩ. Một mình cháu không c/ứu hết được - nhưng cháu có thể dạy cho một trăm, một ngàn người biết cách c/ứu người.

Tối hôm đó, tôi ngồi trên giường ký túc xá, ôm đầu gối suy nghĩ rất lâu.

Tôi nhớ đến mẹ mình. Khi sinh tôi bị băng huyết, trong làng không có bác sĩ.

Tôi nhớ sản phụ khó đẻ ở Công xã Thanh Sơn. Mẹ chồng nói "Giữ được đứa bé là may".

Tôi nhớ bốn mươi bảy đứa trẻ đã chào đời dưới tay mình. Đứa nào cũng bình an.

Nhưng những nơi tôi không với tới được thì sao? Những nơi cách núi quá xa thì sao?

Một mình tôi, có thể đỡ đẻ cho bao nhiêu đứa trẻ? C/ứu được bao nhiêu sản phụ?

Nhưng nếu tôi dạy được một trăm người -

Thì sẽ có một trăm cái tôi.

***

Ngày kết thúc khóa tu nghiệp, trường tổ chức buổi lễ tuyên dương nhỏ.

Tôi đạt điểm cao nhất trong kỳ thi tốt nghiệp.

Giáo sư Mạnh đích thân trao chứng chỉ cho tôi.

Trên bục, bà nói một câu mà tôi nhớ suốt đời.

- Đồng chí Tống Quế Trân, khi mới đến là người nền tảng yếu nhất, lúc ra đi thành tích xuất sắc nhất. Cô ấy dùng một năm để đi hết con đường người khác cần ba năm. Không phải vì cô ấy thông minh hơn người, mà vì cô ấy hiểu rõ hơn ai hết - tri thức là thứ duy nhất cô ấy có thể dựa vào.

- Tôi hy vọng mỗi học viên ở đây đều nhớ kỹ - giá trị một con người, không phải do xuất thân, hôn nhân hay chồng của cô ấy định nghĩa. Mà do chính bản thân cô ấy định nghĩa.

Tiếng vỗ tay dưới khán phòng vang dội.

Đào Mẫn ngồi hàng thứ hai, vỗ tay hăng hái nhất, mặt đẫm nước mắt.

Tôi đứng trên bục, ôm chứng chỉ, nhìn xuống những khuôn mặt trẻ trung, lớn tuổi phía dưới.

Bỗng tôi nhớ lại ánh mắt dò xét quen thuộc bốn năm trước trước cửa Hội Phụ nữ huyện -

- Đàn bà con gái, làm lo/ạn cái gì chứ?

Tôi cúi nhìn tấm chứng chỉ trong tay.

Giờ đây không ai còn dám nói với tôi câu đó nữa.

***

14

Mùa xuân năm 1967.

Triệu Trường Phong gửi đi khoản tiền cuối cùng - 174 đồng 3 hào.

Bốn năm. Anh trả hết n/ợ.

Bốn năm. Đúng bằng thời gian Quế Trân chờ đợi anh.

Tối hôm chuyển tiền xong, anh ngồi trong ký túc xá, trước mặt trải tờ giấy trắng.

Anh muốn viết thư cho Quế Trân. Báo với cô ấy, n/ợ đã trả xong.

Rồi sao nữa?

Anh cầm bút. Viết hai chữ "Quế Trân", rồi dừng lại.

Đồng đội lão Chu bưng cốc sứ đi vào, thấy anh đang ngẩn người trước tờ giấy trắng.

- Lại viết thư à? Tháng này là bức thứ mấy rồi?

Triệu Trường Phong đẩy tờ giấy sang một bên.

- Đừng trêu tôi nữa.

Lão Chu thở dài, ngồi xuống đối diện.

- Trường Phong, tôi nói thật với anh.

Tháng trước em trai anh lên thăm đơn vị có nói - vợ cũ của anh giờ đang tu nghiệp ở tỉnh, học rất giỏi. Có cái dự án gì đó của Bệ/nh viện Phụ sản tỉnh, chỉ định đòi cô ấy tham gia."

Tay Triệu Trường Phong khựng lại.

- Cô ấy... ở tỉnh à?

- Anh không biết sao? - Lão Chu liếc nhìn anh - "Này bạn, giờ người ta là nhân vật tỉnh rồi. Anh có chạy về xin lại, người ta chưa chắc đã cần anh nữa đâu. Bỏ đi."

Triệu Trường Phong im lặng rất lâu.

- Tôi không định xin lại.

- Thế anh định làm gì?

Anh nhìn hai chữ trên tờ giấy - "Quế Trân".

- Tôi chỉ... muốn biết cô ấy sống có tốt không.

Lão Chu không nói gì. Uống cạn nước trong cốc, đứng dậy vỗ vai Triệu Trường Phong.

- Cô ấy sống tốt hơn anh. Yên tâm đi.

Triệu Trường Phong gấp tờ giấy lại, nhét dưới gối.

Cùng với những bức thư chưa gửi trước đó.

Dưới chiếc gối ấy đã chất mười bảy tờ giấy viết "Quế Trân".

Đều chỉ vỏn vẹn hai chữ.

***

15

Sau khi tu nghiệp xong, tôi không trở về Công xã Thanh Sơn.

Không phải tôi không muốn về - bác sĩ Hứa viết thư bảo sức khỏe ông vẫn ổn, bảo tôi đừng vội.

Là vì Bệ/nh viện Phụ sản tỉnh chính thức gửi giấy điều động, mượn tôi về dự án đào tạo y tế bà mẹ trẻ em nông thôn làm giáo viên nòng cốt.

Nhưng tôi không đi.

Tôi bàn bạc rất lâu với giáo sư Mạnh. Cuối cùng quyết định - trước về Bệ/nh viện huyện làm việc thực tế, tích lũy đủ kinh nghiệm và ca lâm sàng, rồi hãy lên tỉnh cũng chưa muộn.

Giáo sư Mạnh nghe xong, im lặng một lúc rồi nói: "Tốt. Cháu suy nghĩ rõ ràng hơn đa số người."

Sở Y tế huyện điều tôi về khoa Phụ sản Bệ/nh viện huyện.

Biên chế chính thức.

Lương tháng 38 đồng 5 hào.

Ngày nhận được lệnh điều động, tôi lật cuốn sổ cũ ra, giở đến trang cuối cùng ghi dòng "Không dựa vào bất cứ ai".

Tôi thêm một dòng bên dưới:

"Tháng 10 năm 1967, điều về khoa Phụ sản Bệ/nh viện huyện. Biên chế chính thức."

Rồi tôi gập cuốn sổ lại, viết thêm dòng mới ở trang bìa:

"Chủ nhân cuốn sổ này: Tống Quế Trân. Bác sĩ chân đất, bác sĩ Bệ/nh viện huyện."

Không phải vợ Triệu Trường Phong.

Không phải con dâu họ Triệu.

Không phải vật phụ thuộc của bất kỳ ai.

Là Tống Quế Trân.

***

16

Ba năm đầu ở Bệ/nh viện huyện, tôi gần như sống luôn trong khoa.

Khoa Phụ sản thiếu nhân lực, một mình tôi làm việc bằng hai. Ban ngày khám bệ/nh, ban đêm cấp c/ứu, phòng sinh có việc là đến ngay.

Một đêm đông năm 1968, có sản phụ nặng từ núi chuyển xuống. Sản gi/ật, huyết áp lên hơn 200, co gi/ật không ngừng.

Bác sĩ trực tiếp nhận bệ/nh là nam bác sĩ trẻ, vừa được phân công từ tỉnh xuống, lý thuyết trong sách thuộc làu nhưng chưa gặp tình huống này bao giờ.

Anh ta hoảng lo/ạn.

Khi tôi đến nơi, tay anh ấy đầy mồ hôi, miệng không ngừng lật cuốn sổ tay.