Lật mở trang đầu tiên, hơn nửa số chữ tôi không nhận ra.

Tôi tìm đến trạm thu m/ua phế liệu của công xã. Năm 1976, nơi này là kho báu bị cả thế giới lãng quên. Những chồng sách cũ chất đống như giấy vụn b/án theo cân. Tôi lục lọi cả ngày trời, tìm được ba bộ sách giáo khoa cấp ba - Ngữ văn, Toán, Chính trị.

Tổng cộng tốn hai hào ba xu.

Ông lão trạm thu m/ua nhìn tôi như nhìn kẻ đi/ên: 'Cô gái, m/ua mấy cuốn sách rá/ch này làm gì? Đun bếp còn chẳng ch/áy nổi.'

Tôi không giải thích, ôm sách về nhà.

Từ hôm đó, ngày nào tôi cũng dậy từ tờ mờ sáng để đọc sách.

Ngọn đèn dầu trong đêm đông chỉ leo lét một chấm sáng nhỏ bằng hạt đậu. Tôi gắng gượng lật từng trang sách dưới thứ ánh sáng mong manh ấy.

Tháng đầu tiên, tôi thậm chí không đọc nổi đề bài trong sách Toán. Không phải vì không làm được - mà vì tôi không nhận hết mặt chữ trong đề.

Đành phải học nhận mặt chữ trước.

Ban ngày làm lụng - không làm thì không có cơm ăn. Rau trong vườn, củi trên núi, hoa màu ở đất tự canh, thứ nào cũng không được bỏ bê. Tối đến lại cặm cụi dưới ngọn đèn dầu học chữ.

Đầu tiên chép từng chữ lạ trong sách Ngữ văn ra giấy. Mỗi chữ viết hai mươi lần. Một đêm tôi chép được bốn mươi chữ.

Một tháng sau, vốn chữ của tôi từ ba trăm tăng lên tám trăm.

Ba ngón tay nổi đầy phồng rộp, toàn do cầm bút chì mà ra.

Tháng thứ hai, tôi bắt đầu vật lộn với môn Toán.

Cộng trừ nhân chia còn tạm ổn. Nhưng đến phần phân số thì kẹt cứng.

Một phần hai cộng một phần ba bằng bao nhiêu?

Tôi ngồi xổm trên giường nóng, cầm bút chì vẽ đi vẽ lại trên góc tờ báo cũ, xóa rồi lại vẽ, tính mãi không ra.

Tôi bẻ đôi chiếc bánh màn thầu tự hấp, lại chia thành ba phần, bày la liệt trên giường để đếm.

Lấy một nửa từ hai phần, lấy một phần từ ba phần, cộng lại là bao nhiêu?

Tôi đếm đi đếm lại, đến nỗi vụn bánh vãi đầy giường.

Ngồi giữa đống bánh vụn, đột nhiên tôi thấy cay cay khóe mắt.

Không phải vì không giải được bài toán.

Mà vì tôi nhớ lại kiếp trước.

Kiếp trước tôi cũng từng ngồi trên chiếc giường nóng này. Lúc đó đang mang th/ai đứa thứ hai, bụng mang dạ chửa vẫn phải nấu cơm, giặt giũ, cho gà ăn, quét dọn sân vườn cho cả nhà. Trần Hướng Đông và mẹ hắn ngồi phòng khách nghe đài, còn tôi tất bật trong bếp đến mức không thẳng lưng nổi.

Đêm nằm trên giường, tôi hỏi Trần Hướng Đông: 'Hướng Đông, anh có thể dạy em vài chữ được không?'

Hắn quay người, quay lưng lại: 'Biết chữ để làm gì? Em lo việc nhà cho chu toàn là được rồi.'

Đó là lần cuối cùng trong đời tôi nghĩ đến chuyện học chữ.

Từ đó về sau, không bao giờ nhắc lại nữa.

— Nhưng giờ đây, ngồi trên chính chiếc giường nóng năm xưa, trước mặt tôi không phải quần áo hay bát đĩa của nhà người khác, mà là sách giáo khoa của chính mình.

Ánh đèn dầu phản chiếu lên những nét chì ng/uệch ngoạc, như ngọn lửa nhỏ nhoi không chịu tắt.

Tôi dùng tay áo lau mắt, quét đống bánh vụn sang một bên, lại cầm lấy bút chì.

Một phần hai cộng một phần ba.

Quy đồng. Mẫu số chung là sáu.

Ba phần sáu cộng hai phần sáu.

Bằng năm phần sáu.

— Tính ra rồi.

Tôi nhìn chằm chằm vào đáp án rất lâu.

Rồi lật sang trang tiếp theo.

Sang xuân, tôi tìm được một cách.

Trường cấp ba công xã có thầy Trương dạy Toán. Ông là sinh viên 'lão tam giới' bị điều về công xã dạy học, kiến thức uyên thâm nhưng tính tình lập dị, ai nhờ dạy thêm cũng không tiếp.

Tôi không có tiền mời thầy.

Nhưng tôi có hẹ.

Đầu xuân tôi cày mảnh đất trống trong vườn, trồng hai luống hẹ. Mùa này, hẹ tươi còn quý hơn thịt.

Tôi c/ắt đầy một gùi hẹ, vác đến trường cấp ba công xã, đứng chặn ngay cửa phòng làm việc của thầy Trương.

'Thưa thầy, em không xin thầy dạy thêm. Em chỉ hỏi thầy ba bài toán thôi. Gùi hẹ này xin làm học phí.'

Thầy Trương nhìn gùi hẹ, lại nhìn cuốn sách Toán mép cong vênh trong tay tôi, rút ra mấy tờ bài tập tôi đã làm.

Thầy lật vài trang.

'Cơ bản yếu quá.' Thầy bảo.

'Em biết.'

'Trình độ này thi đại học, khó lắm.'

'Em biết. Nhưng em muốn thử.'

Thầy lại lật tiếp, chau mày một lúc rồi đột nhiên giãn ra.

'Bài số 3 trang 17, cách giải của em đúng. Đáp án sai nhưng tư duy đúng hướng.'

Thầy nhìn tôi: 'Trước giờ em thật sự chưa học qua?'

'Dạ không. Tự em xem sách mày mò.'

Thầy Trương trầm ngâm rất lâu.

Rồi thầy để gùi hẹ sang bên, kéo ghế ngồi xuống.

'Ngồi đi. Bắt đầu từ phân số.'

Từ đó trở đi, mỗi chiều Chủ nhật, thầy Trương dạy tôi hai tiếng.

Không chỉ Toán. Thầy còn giới thiệu tôi với cô Lý dạy Văn và thầy Triệu dạy Chính trị.

Ba thầy cô, ba gùi hẹ.

Giao dịch công bằng nhất đời.

Nhưng con đường này không chỉ có hẹ và sách giáo khoa.

Một đêm tháng Sáu, tôi ôn bài đến khuya, đèn dầu đột nhiên tắt ngấm - hết dầu.

Tôi mò mẫm tìm bình dầu, trống không.

Mai mới đến phiên chợ. Hôm nay không m/ua được dầu.

Tôi ngồi trong bóng tối, nghe tiếng ếch kêu và gió thổi bên ngoài cửa sổ.

Rồi tôi làm một chuyện dại dột.

Bê sách vở ra sân, mượn ánh trăng mà đọc.

Trăng tháng Sáu tuy sáng nhưng chữ in nhỏ, tôi phải giơ sách sát mặt mới nhìn lờ mờ được. Tay mỏi thì đổi tay. Muỗi vo ve bên tai, cắn hai chân tôi sưng vù.

Cứ thế đọc suốt đêm.

Sáng hôm sau, mắt tôi sưng húp không mở nổi.

Bác Lý sang mượn rổ, thấy tôi gi/ật mình: 'Mạch Tuệ! Cháu làm sao thế? Ai b/ắt n/ạt cháu à?'

'Dạ không ai b/ắt n/ạt ạ. Cháu đọc sách đấy.'

'Đọc sách mà thành thế này?' Bác Lý xót xa m/ắng yêu, 'Đồ ngốc, mạng sống không thèm hay sao?'

Tôi cười, không đáp.

Mạng thì dĩ nhiên phải giữ.

Chính vì kiếp trước sống quá hèn mọn, kiếp này mới phải sống mỗi ngày thật rực rỡ.

Hạ qua. Thu tới.

Tin chính thức loan truyền - khôi phục thi đại học.

Cả nước sôi sục. Làng xóm cũng rộn lên. Ánh mắt bọn tri thức thanh niên lại rạng ngời hy vọng.

Ngày đi đăng ký, tôi gặp Trần Hướng Đông ở cổng công xã.

Hắn nhìn thấy tôi, chân bước chùng lại.